Η έρευνα στην επιστήμη στην Ελλάδα ευρίσκεται σε μια φάση δυναμικής ανασύνθεσης. Πίσω από τους τους δείκτες της ευρωπαϊκής κατάταξης, αναπτύσσεται ένα τοπίο όπου ιστορικά πανεπιστημιακά ιδρύματα, σημερινά ερευνητικά κέντρα και μια αναπτυσσόμενη σκηνή νεοφυών επιχειρήσεων επιχειρούν να ευθυγραμμιστούν με τις διεθνείς προκλήσεις. Παρατηρώ στενά αυτόν τον χώρο και σε αυτό το άρθρο θα δοκιμάσω μια εμπεριστατωμένη χαρτογράφηση. Δεν θα περιοριστώ σε γενικότητες. Θα μελετήσω συγκεκριμένα δεδομένα, αξιολογήσεις χρηματοδοτικών εργαλείων, ψηφιακές τάσεις που κερδίζουν βάση στη χώρα και πρακτικές συμβουλές για οποιονδήποτε δραστηριοποιείται μέσα στον ελληνικό ερευνητικό ιστό. Επιδίωξή μου είναι να δώσω μια εικόνα που συνδυάζει την ανάλυση με τη καθημερινή εμπειρία της καθημερινής πραγματικότητας στα εργαστήρια και στους φορείς καινοτομίας.

Επιστημονικές υποδομές και συνεργατικά δίκτυα

Κανένα επιστημονικό εύρημα δεν προκύπτει στο κενό. Στην Ελλάδα, οι υποδομές ποικίλλουν από υπερσύγχρονα μηχανήματα έως εγκαταλειμμένες εγκαταστάσεις, μια διαφορά που βιώνω συχνά στις επισκέψεις μου σε διάφορα ιδρύματα. Ωστόσο, ορισμένες μονάδες αναδεικνύονται. Το Δίκτυο Πραξιτέλης για τον συντονισμό των ερευνητικών υποδομών, το υπερυπολογιστικό σύστημα ARIS που είναι διαθέσιμο μέσω του ΕΔΕΤ, και οι νέες υποδομές του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας είναι περιπτώσεις που αποδεικνύουν ότι όταν υπάρχει στρατηγική, οι επενδύσεις αποδίδουν. Ένα ζήτημα που με απασχολεί είναι η βιωσιμότητα: πολλές δαπανηρές εγκαταστάσεις δεν συμπληρώνονται από εγγυημένη χρηματοδότηση για λειτουργικά έξοδα και εξειδικευμένους εργαζόμενους, με συνέπεια να υποαξιοποιούνται.

Πέραν του τον εξοπλισμό, οι ερευνητικοί σχηματισμοί και τα clusters αποκτούν στρατηγική σημασία. Στην περιοχή της Αθήνας, το Επιστημονικό Πάρκο “Λεύκιππος” του Δημόκριτου στεγάζει δεκάδες νεοφυείς επιχειρήσεις που στηρίζονται στην επιστήμη, ενώ το Thess INTEC στη Θεσσαλονίκη ελκύει επενδύσεις στον τομέα της τεχνολογίας. Ωστόσο, η εμπειρία μου αποκαλύπτει ότι οι συνέργειες ανάμεσα σε διαφορετικούς φορείς δεν προκύπτουν αυθόρμητα· πρέπει να έχουν επαγγελματική διαχείριση καινοτομίας και γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας με επαρκές προσωπικό, κάτι που σε πολλά ιδρύματα μένει ανεκπλήρωτο. Η υποστήριξη αυτών των δομών είναι βασική συνθήκη για να γίνουν οι υποδομές παράγοντας προόδου.

Οι προκλήσεις και η προσεχή ημέρα

Κάθε αμερόληπτη ανάλυση πρέπει να παραδεχθεί τις δυσκολίες. Η φυγή επιστημόνων στο εξωτερικό, αν και έχει καθυστερήσει, δεν έχει ανακοπεί. Πολλοί από τους πιο χαρισματικούς ερευνητές που γνώρισα στα ελληνικά αμφιθέατρα εργάζονται σήμερα σε πανεπιστήμια του Μονάχου, του Λονδίνου ή της Βοστώνης. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο αποδοχών· συνδέεται με την σταθερότητα της καριέρας, τον γραφειοκρατικό όγκο και την έλλειψη ενός σαφούς οδικού χάρτη σταδιοδρομίας μετά το μεταδιδακτορικό. Όσες προσπάθειες, όπως οι θέσεις “Ερευνητή Γέφυρα” του ΕΛΙΔΕΚ, έχουν γίνει, είναι θετικά βήματα αλλά δεν φτάνουν για να αναπληρώσουν το κενό.

Από την άλλη, διακρίνω σημάδια αλλαγής που δημιουργούν αισιοδοξία. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός του κράτους μειώνει σταδιακά τη γραφειοκρατία στις ερευνητικές προτάσεις, κάνοντας τη διαδικασία υποβολής πιο εύκολη. Επιπλέον, η μεγαλύτερη εμπλοκή της διασποράς μέσα από δίκτυα σαν το Reload Greece δημιουργεί κανάλια γνώσης και χρηματοδότησης που δεν υφίσταντο μια δεκαετία πριν. Πιστεύω ότι το κρίσιμο τεστ για το ελληνικό οικοσύστημα τα επόμενα χρόνια θα είναι η ικανότητά του να συγκρατήσει τους νέους ερευνητές που τώρα βρίσκονται στη φάση του διδακτορικού και του πρώτου μεταδιδακτορικού. Αν μπορέσουν να δουν έναν ορίζοντες τριών έως πέντε ετών με μόνιμη απασχόληση και αναπτυσσόμενες ευθύνες, το εγχείρημα της επιστροφής θα γίνει πολύ πιο ενδιαφέρον.

Κλείνοντας αυτή την επισκόπηση, θέλω να μεταφέρω μια άποψη που σχηματίστηκε από την μακροχρόνια παρατήρηση του χώρου: η ελληνική έρευνα κατέχει το ανθρώπινο κεφάλαιο και την τεχνική βάση για να πρωταγωνιστήσει σε εξειδικευμένους κλάδους, αλλά προϋποθέτει συστημικό αλτρουισμό. Οι επί μέρους επιτυχίες μεμονωμένων ομάδων πρέπει να γίνουν οργανωτική μνήμη και όχι πρόσκαιρες ιστορίες. Αυτό συνεπάγεται πρακτικά να απαιτήσουμε ανοιχτά δεδομένα, αξιοκρατικές διαδικασίες και διαρκή επένδυση σε ανθρώπους. Αν αυτό το πλαίσιο ενισχυθεί, τότε οι τάσεις που σημείωσα δεν θα μείνουν απλές υποσχέσεις, αλλά θα δώσουν στη χώρα μια μόνιμη θέση στον παγκόσμιο επιστημονικό χάρτη. Το επόμενο βήμα για κάθε ενδιαφερόμενο είναι να ψάξει τις πραγματικές ευκαιρίες που είναι διαθέσιμες τώρα, είτε αυτές βρίσκονται σε μια ανοιχτή πρόσκληση του ΕΛΙΔΕΚ, είτε σε ένα ερευνητικό δίκτυο που προσδοκά νέα μέλη.

Αποτίμηση ερευνητικού έργου και επίδρασης

Το πώς αξιολογούμε την επιτυχία στην επιστήμη είναι ένα πρόβλημα που επαναλαμβάνεται συνεχώς στις ανταλλαγές απόψεων με συναδέλφους. Στην Ελλάδα, το σύστημα αξιολόγησης θεμελιώνεται ακόμη σε μεγάλο βαθμό σε βιβλιομετρικούς δείκτες και στη δημοσίευση σε περιοδικά υψηλού συντελεστή απήχησης. Παρότι αυτό δίνει μια σχετικά αντικειμενική βάση σύγκρισης, διαπιστώνω ότι συχνά παραλείπεται ο κοινωνικός και εκπαιδευτικός αντίκτυπος. Η Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης χρησιμοποιεί κριτήρια που συνδέουν την ποιότητα με την ποσότητα, αλλά η πίεση για δημοσιεύσεις μπορεί να οδηγήσει σε στρεβλές συμπεριφορές, όπως ο κατακερματισμός των ευρημάτων σε πολλαπλά άρθρα ελάχιστης πρωτοτυπίας. Η κριτική μου επικεντρώνεται στην ανάγκη για μια πιο ολιστική προσέγγιση που θα εκτιμά την αριστεία στη διδασκαλία, την ανοιχτή επιστήμη και τη συμβολή στη χάραξη πολιτικής.

Παράλληλα, μια νέα τάση που παρακολουθώ είναι η σταδιακή υιοθέτηση των αρχών της υπεύθυνης έρευνας και καινοτομίας, όπου η αξιολόγηση δεν σταματά στη δημοσίευση αλλά απλώνεται στη συμμετοχή των πολιτών και στη δεοντολογία. Στην πράξη, λίγα ελληνικά πανεπιστήμια έχουν εντάξει επίσημα τέτοιους δείκτες, αλλά οι συζητήσεις έχουν αρχίσει, κυρίως μέσα από ευρωπαϊκά έργα συνεργασίας. Η συμβουλή μου προς νεότερους ερευνητές είναι να καταγράφουν συστηματικά όχι μόνο τις δημοσιεύσεις τους, αλλά και τις παρουσιάσεις σε φορείς, τη συμμετοχή κοινού σε πειράματα και κάθε στοιχείο που επιβεβαιώνει ότι η δουλειά τους ξεπερνά τα όρια του εργαστηρίου. Αυτό αποτελεί όπλο σε αξιολογήσεις που πάνε πέρα από τον h-index.

Η τρέχουσα κατάσταση της ελληνικής έρευνας

Όταν συνομιλώ με συναδέλφους από άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η ελληνική ερευνητική παραγωγή συχνά τους εκπλήσσει. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης, η χώρα παρουσιάζει περίπου 14.000 επιστημονικές εργασίες ετησίως σε περιοδικά με κριτές, με τις βιβλιογραφικές αναφορές να ξεπερνούν τον ευρωπαϊκό μέσο όρο σε επιλεγμένα πεδία. Αυτή η επίδοση δεν είναι τυχαία. Τα πανεπιστήμια της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης και της Κρήτης, μαζί με ιδρύματα όπως το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας, τροφοδοτούν το σύστημα με σταθερή ροή αποτελεσμάτων. Η εκτίμησή μου είναι ότι η ποιότητα έχει αναβαθμιστεί αισθητά την τελευταία δεκαετία, ακόμα κι αν οι χρόνιοι περιορισμοί στις υποδομές παραμένουν εμπόδιο.

Ωστόσο, η πραγματική εικόνα δεν είναι μονόπλευρη. Η υψηλή παραγωγή συμβαδίζει με ένα κατακερματισμένο οικοσύστημα, όπου η διασύνδεση ανάμεσα σε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και παραγωγικό ιστό εξακολουθεί να υπολείπεται του ευρωπαϊκού βορρά. Η χρηματοδότηση εξακολουθεί το κυριότερο αγκάθι. Το ποσοστό του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος που κατανέμεται στην Έρευνα και Ανάπτυξη έχει αυξηθεί, κλείνοντας προς το 1,5%, αλλά παραμένει κάτω από τον στόχο του 3% που ορίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό που με απασχολεί ιδιαίτερα είναι η μεγάλη εξάρτηση από τα διαρθρωτικά ταμεία και τα ανταγωνιστικά ευρωπαϊκά προγράμματα, που παράγει κύκλους χρηματοδότησης με απότομες εναλλαγές. Παρόλα αυτά, η ανθεκτικότητα της επιστημονικής κοινότητας είναι αξιοθαύμαστη.

Μια κριτική ματιά στα εργαλεία χρηματοδότησης

Δεν είναι υπερβολή να πω ότι η επιβίωση μιας ερευνητικής ομάδας στην Ελλάδα εξαρτάται σε δυσανάλογα μεγάλο βαθμό από την επίτευξη σε ανταγωνιστικές προκηρύξεις. Ο προϋπολογισμός της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Καινοτομίας ενδυναμώνεται σταδιακά, αλλά η εγχώρια βάση παραμένει στενή. Γι’ αυτό, το ελληνικό οικοσύστημα έχει δημιουργήσει αξιοσημείωτη ειδίκευση στη διεκδίκηση ευρωπαϊκών πόρων. Το Πρόγραμμα “Ορίζων Ευρώπη” είναι ο βασικός άξονας, με την Ελλάδα να παρουσιάζει υψηλά ποσοστά επιτυχίας σε σχέση με το μέγεθος της, ιδιαίτερα στους πυλώνες της αριστείας και των υποδομών. Ωστόσο, η εμπειρία μού δείχνει ότι η εξάρτηση από ένα μόνο κανάλι είναι επισφαλής.

Εθνικά και ευρωπαϊκά σχήματα

Το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) αξιολογείται από την κοινότητα ως ο μοχλός που έλειπε. Οι δράσεις του για μεταδιδακτορικούς ερευνητές, η στήριξη βασικής έρευνας και οι συνεργασίες με τη βιομηχανία δίνουν μια πιο ευέλικτη εναλλακτική στους γραφειοκρατικούς μηχανισμούς των μεγάλων ταμείων. Σε πρακτικό επίπεδο, παρατηρώ ότι οι προκηρύξεις του ΕΛΙΔΕΚ απαιτούν λιγότερη διοικητική προεργασία και δίνουν έμφαση στην επιστημονική ποιότητα. Από την άλλη, το ΕΣΠΑ μένει ο κύριος μέσο για υποδομές και μεγάλης κλίμακας ερευνητικά έργα, με την περιφερειακή διάσταση να λαμβάνει όλο και μεγαλύτερη βαρύτητα. Η συμβουλή μου είναι να μην παραλείπει κανείς τις περιφερειακές προσκλήσεις, που συχνά έχουν χαμηλότερο ανταγωνισμό και άμεση τοπική εφαρμογή.

Ιδιωτικού τομέα χρηματοδότηση και επιχειρηματικοί άγγελοι

Μια εξέλιξη που αξίζει ιδιαίτερης κριτικής ανάλυσης είναι η άνοδος των ιδιωτικών κεφαλαίων για την έρευνα, top research, μέσα από εταιρικά ερευνητικά κέντρα και νέα επενδυτικά σχήματα. Εταιρείες τεχνολογίας και φαρμάκων έχουν ξεκινήσει να δημιουργούν δικές τους μονάδες στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, ελκύοντας επιστήμονες που επιδιώκουν σταθερότερες συνθήκες από την ακαδημαϊκή αγορά εργασίας. Επιπλέον, ταμεία επιχειρηματικού κεφαλαίου όπως το Metavallon και το Velocity.Partners χρηματοδοτούν πλέον και spin-offs που δημιουργούνται από πανεπιστημιακή έρευνα, ακολουθώντας πρότυπα του Ισραήλ. Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι η εκτίμηση της ερευνητικής ωριμότητας: ένα ακαδημαϊκό εύρημα δεν είναι απαραίτητα έτοιμο για εμπορική αξιοποίηση, και η απόσταση ανάμεσα στην απόδειξη της ιδέας και στο προϊόν εξακολουθεί το μεγάλο ζητούμενο. Χρειάζεται ειλικρινής αυτοαξιολόγηση από τις ομάδες.

Οδηγίες για πρωτοεμφανιζόμενους επιστήμονες και καινοτόμους

Αν αρχίζετε τώρα την πορεία στην ελληνική έρευνα, η πιο σημαντική ερώτηση που πρέπει να θέσετε στον εαυτό σας είναι αν έχετε καταρτίσει ένα ανθεκτικό επαγγελματικό σχέδιο που να αντιμετωπίζει την αβεβαιότητα. Δεν φτάνει πια μόνο ένα διδακτορικό. Βλέπω ότι οι επιτυχημένοι ερευνητές συνδυάζουν τη δημοσιευτική συνέπεια με δεξιότητες διαχείρισης έργων, επάρκεια συγγραφής προτάσεων και ένα παγκόσμιο δίκτυο επαφών που οικοδομείται συνειδητά από νωρίς. Συνηθίζω συμβουλεύω τους νεότερους να αφιερώνουν τουλάχιστον το είκοσι τοις εκατό του χρόνου τους στην ανεπίσημη δικτύωση, είτε μέσα από ευρωπαϊκές δράσεις COST, είτε μετέχοντας σε θερινά σχολεία και συνέδρια με δραστήριο ρόλο.

Ένα άλλο κομβικό σημείο είναι η σχέση με την επιχειρηματική δράση. Δεν εισηγούμαι κάθε ερευνητής να γίνει επιχειρηματίας, αλλά η συνειδητοποίηση του πώς μια ανακάλυψη μπορεί να μετασχηματιστεί σε προϊόν αυξάνει σημαντικά την απασχολησιμότητα. Οι θερμοκοιτίδες του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και του ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος παρέχουν προγράμματα καθοδήγησης που καλύπτουν από την κατοχύρωση ευρεσιτεχνίας έως την παρουσίαση σε επενδυτές. Ακόμη, η επιλογή ενός μέντορα από τον χώρο της βιομηχανίας μπορεί να δώσει προοπτική που απονοιάζει από την ακαδημαϊκή εποπτεία. Η προσωπική μου γνώση είναι ότι η αξία ενός ερευνητή υπολογίζεται όλο και περισσότερο από την δυνατότητά του να αντιμετωπίζει πραγματικά προβλήματα και όχι απλώς να αναρτά γι’ αυτά.

Κινήσεις που ανασχηματίζουν τον κλάδο

Η πιο ισχυρή τάση που εντοπίζω τον τελευταίο καιρό είναι η σταδιακή αλλά επίμονα στροφή προς την πρακτική έρευνα με απευθείας κοινωνικό αντίκτυπο. Δεν λέω πια μόνο για τη θεωρητικού αριστεία, αλλά για κατευθυνόμενες προσπάθειες στην πράσινη ενέργεια, την ψηφιακή υγεία και την τεχνητή νοημοσύνη. Ερευνητικές ομάδες του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, του ΑΠΘ και του Πανεπιστημίου Πατρών αναπτύσσουν λύσεις για τη διαχείριση υδάτινων πόρων και την παρακολούθηση σεισμικών φαινομένων με αλγορίθμους μηχανικής μάθησης. Αυτή η στροφή δεν είναι μόνο ακαδημαϊκή επιλογή· εκφράζει και τις κατευθύνσεις χρηματοδότησης όπου οι προκηρύξεις ζητούν πλέον ρητά μετρήσιμο αποτέλεσμα για την κοινωνία και την οικονομία.

Η αύξηση της τεχνητής νοημοσύνης και της επιστήμης δεδομένων

Η τεχνητή νοημοσύνη αποκτάει συγκεκριμένο αποτύπωμα στην ελληνική έρευνα, και δεν λέω μόνο στην πληροφορική. Βλέπω επιδημιολογικά μοντέλα να εντάσσουν προγνωστικούς αλγορίθμους για την εξάπλωση λοιμωδών νοσημάτων, εργαλεία ανάλυσης αρχαιολογικών ευρημάτων που εκμεταλλεύονται υπολογιστική όραση και συστήματα ψηφιακής διακυβέρνησης με επεξεργασία φυσικής γλώσσας για τη νομοθεσία. Το Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου, το ΙΤΕ και το ΕΚΕΦΕ “Δημόκριτος” μετέχουν σε ευρωπαϊκά δίκτυα αιχμής, ενώ η δημιουργία του Εθνικού Συντονιστικού Κέντρου Τεχνητής Νοημοσύνης παρέχει θεσμική υπόσταση. Για έναν νέο ερευνητή, η συμβουλή μου είναι να μην αγνοήσει τις δεξιότητες στην επιστήμη δεδομένων, ακόμα κι αν το γνωστικό του αντικείμενο μοιάζει μακρινό· η διεπιστημονικότητα είναι το διαβατήριο για σχεδόν κάθε σύγχρονη πρόταση.

Περιβαλλοντική μετάβαση και βιωσιμότητα

Παρατηρώ τις εξελίξεις στους τομείς της ενέργειας και της κυκλικής οικονομίας με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί η Ελλάδα διαθέτει συγκριτικά πλεονεκτήματα που μπορούν να γίνουν ερευνητική υπεραξία. Οι μελέτες για τα υπεράκτια αιολικά πάρκα στο Αιγαίο, η ανάπτυξη καινοτόμων φωτοβολταϊκών υλικών στο Ινστιτούτο Νανοεπιστήμης και Νανοτεχνολογίας, καθώς και τα προγράμματα βιοοικονομίας που λειτουργούν στα Γεωπονικά Πανεπιστήμια, δείχνουν ότι η χώρα μπορεί να εξάγει τεχνογνωσία. Αυτό που βρίσκω ενθαρρυντικό είναι η σύνδεση με μεγάλες ενεργειακές εταιρείες που αναζητούν ερευνητικούς συνεργάτες αντί για απλούς προμηθευτές. Το μήνυμα είναι σαφές: όποιος οικοδομήσει ερευνητικό προφίλ γύρω cbc.ca από την απανθρακοποίηση και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή θα βρει χρηματοδότηση και διεθνείς συμμαχίες.